Veerluis en kopluis bij kippen, hoe behandel je het?

Krabt je kip zich suf, of vind je witte klontjes aan de basis van de veren rond de cloaca? Dat wijst vrijwel altijd op veerluis of kopluis, en hoe langer je wacht met controleren, hoe verder de besmetting zich uitbreidt.

Veerluis en kopluis pak je aan door de kip goed te controleren rond de cloaca, vleugels, kam en onder de kop, zwaar besmette veren met de eitjes eraan te verwijderen, en de huid te ondersteunen met een stofbad met diatomeeënaarde of te behandelen met een geregistreerde luizenspray. Onbehandeld zorgt de aanhoudende jeuk voor stress, waardoor de kip minder poetst, slechter stofbaadt en de weerstand daalt, waardoor de besmetting zichzelf in stand houdt.

Bij veerluis vind je duidelijke witte eitjesklontjes aan de veerbasis rond de cloaca, en de luizen zelf zijn strogeel tot bruin en schieten snel weg zodra je de veren openplukt. Ze zijn snel dus het is soms echt even geduldig zoeken.

Kopluis is een ander verhaal, kleiner, grijzer en ovaler van vorm, en zit veel dichter tegen de kop en het dons aan. Bij een beginnende besmetting lijkt het eerder op een dun, spinragachtig waas tussen de donsveren rond kop en nek dan op losse, snel wegschietende insectjes zoals bij veerluis. Pas als je goed inzoomt zie je dat het waas uit kleine grijze luizen bestaat, met hier en daar een enkel wit eitje aan de basis van een donsveertje.

Wat is het verschil tussen veerluis en kopluis?

Veerluis, zit over het gehele lichaam, is drie tot vier millimeter lang, strogeel tot bruin van kleur en plat van vorm. Ze leeft dicht op de huid en zit vooral rond de stuit, de borst, de dijen en onder de vleugels, waar minder verendekking is. De eitjes worden in kleine klontjes vastgelijmd aan de basis van de veren, meestal rond de cloaca.

Kopluis is kleiner, twee tot twee en een half millimeter, met een ovaal, grijsachtig lijf en een driehoekige kop. Ze houdt zich vrijwel uitsluitend op rond de kop, nek en kam, waar ze zich vastzet aan de basis van de donsveren. Eitjes worden los, één voor één, aan de donsveren gelijmd in plaats van in klontjes zoals bij veerluis. Doordat kopluis grijzer is en zich verspreidt tussen fijn dons, oogt een beginnende besmetting eerder als een waas of dun spinrag dan als losse, snel bewegende insecten.

Hoe herken je veerluis en kopluis bij je kip?

Bij veerluis zie je meestal eerst gedrag voordat je de luis zelf vindt: de kip krabt onrustig met haar poten en pikt met de snavel over het hele lichaam, de veren worden dof en breekbaar, en op plekken met veel besmetting ontstaan kale plekken door verenverlies en geïrriteerde huid. Het duidelijkste signaal blijft de witte klontjes eitjes aan de veerbasis rond de stuit.

Bij kopluis draait het vooral om de kop. Je ziet jeuk en irritatie rond kam en ogen, wrijven met de snavel over de kop, en bij jonge kuikens soms een duidelijk sloom en verzwakt gedrag. Omdat de luizen grijs zijn en zich tussen het dons ophouden, valt een lichte besmetting makkelijk over het hoofd, het lijkt dan meer op een vuil waas dan op ongedierte. Pas bij een zwaardere besmetting zie je ook kleine wondjes of lichte roodheid rond de kam en ogen.

Hoe snel breidt een besmetting met veerluis zich uit?

Dit is precies waarom je een lichte besmetting niet moet laten liggen. De eitjes van veerluis komen binnen vier tot vijf dagen uit, en daarna doorloopt de luis in ongeveer drie weken haar hele levenscyclus van nimf tot volwassen dier dat zelf weer eitjes legt. Eén generatie duurt gemiddeld zo’n vijf weken, en omdat een enkele hen dagelijks één tot twee eitjes kan leggen, loopt het aantal luizen bij een onbehandelde kip binnen een paar weken flink op.

Buiten de kip overleven veerluis en kopluis meestal niet langer dan een week, ze zijn dus volledig afhankelijk van een gastheer. Dat betekent ook dat een grondige controle en behandeling van de kip zelf, en niet zozeer van het hok, de snelste manier is om de cyclus te doorbreken. Ik zie de meeste besmettingen in het voorjaar en de zomer, wanneer kippen meer buiten zijn, meer contact hebben met andere vogels en het warmere weer de levenscyclus van de luis versnelt.

Waarom lopen verzwakte kippen extra risico op luizen?

Een gezonde kip poetst dagelijks haar veren en neemt regelmatig een stofbad, en houdt zo haar huid en verenpak schoon. Een kip met minder energie of weerstand doet dat merkbaar minder, waardoor luizen simpelweg meer kans krijgen om te blijven zitten en zich voort te planten. Daarbij verandert ook de talgproductie van de huid bij een verzwakte kip, waardoor de huid droger of juist vettiger wordt, en dat maakt het voor luizen makkelijker om zich aan de veerbasis vast te hechten.

Wat je vaak ziet,  dat er in een toom van kippen maar één of twee dieren zwaar besmet zijn terwijl de rest nauwelijks last heeft, is dat vrijwel altijd een teken dat er bij die specifieke kippen iets anders speelt, een onderliggend gezondheidsprobleem, een lagere plek in de pikorde waardoor ze minder rust krijgen om te poetsen, of gewoon een oudere kip die simpelweg minder energie heeft voor haar verzorgingsgedrag. Luizen zijn in die zin een handig signaal, ze wijzen je vaak naar de kip die toch al iets extra aandacht nodig heeft en waar mogelijk iets onderliggends speelt.

Een zwakke kip reageert bovendien heviger op de jeuk zelf. Waar een gezonde kip een paar luizen nauwelijks opmerkt, kan een verzwakte kip er echt onrustig en vermoeid van raken, vreemd gaan lopen,  met minder eetlust en minder rust tot gevolg, en dat drukt de weerstand nog verder omlaag. Zo ontstaat een cirkel die de kip niet makkelijk zelf doorbreekt. Naast het aanpakken van de luizen zelf helpt het om te zorgen voor rust, een schone en droge leefomgeving, en voldoende ruimte in de toom.

Wat werkt echt tegen veerluis en kopluis?

Veel van de flesjes die beloven veerluis met een paar spuit- of druppelbeurten weg te houden, vallen in de praktijk tegen, zeker middelen op kruidenbasis, waarvan de werking tegen luizen niet wetenschappelijk is aangetoond. Je kipt blijft alleen maar langer doorlopen met jeuk en stress en ondertussen vermenigvuldigen de veerluizen zich verder. Zeker niet aan te raden.

Voorheen was 404 Vogelspray een veelgebruikt middel tegen veerluis, specifiek toegelaten voor pluimvee. Sinds dit product niet meer verkrijgbaar is vanwege nieuwe regelgeving, is het lastiger geworden een vergelijkbaar, specifiek voor kippen toegelaten middel te vinden. Er zijn middelen die erop lijken, maar wanneer je het etiket leest niet geschikt zijn voor kippen. Mocht je willen weten om welke middelen dit gaan dan stuur gerust een berichtje.
Kies altijd voor een product dat expliciet voor pluimvee is toegelaten, te herkennen aan het toelatingsnummer en de doeldiersoort op het etiket, of vraag je dierenarts om een geregistreerd alternatief. Gebruik van een middel buiten de op het etiket genoemde diersoort brengt risico’s met zich mee, zowel voor de gezondheid van je kip.

Diatomeeënaarde  wordt van oudsher veel gebruikt in het stofbad van kippen, en er is wetenschappelijk onderzoek naar gedaan: hierin werd gezien dat bij stofbaden met diatomeeënaarde binnen ongeveer een week minder luizen en bloedluizen. Het is een natuurlijk mineraal dat mechanisch werkt in plaats van chemisch, zonder gif. Wil je het gericht inzetten tegen een besmetting, kies dan voor een product met een geldige toelating (herkenbaar aan een toelatingsnummer op de verpakking) en gebruik het zoals op het etiket staat. Breng het voorzichtig aan tussen de veren tot op de huid, en laat het nooit stuiven, altijd buiten of in een goed geventileerde ruimte, want de fijne stof is niet fijn voor de longen van kip of mens.

Hoe pak je veerluis en kopluis in de praktijk aan?

Controleer je kippen regelmatig, vooral rond de stuit, onder de vleugels en rond de kam, in de hals. Vind je zwaar besmette veren vol eitjes, trek die er dan met een kort, stevig rukje uit, zodat de eitjes niet alsnog uitkomen, en gooi ze meteen weg in een afgesloten zak. Reinig het hok grondig met heet water en vervang de bodembedekking, al is een aparte ontsmetting van het hok meestal niet nodig omdat veerluis en kopluis alleen op de kip zelf kunnen overleven.

Hoe voorkom je veerluis en kopluis?

Preventie draait vooral om hygiëne, een goed stofbad en een oplettend oog, met name in het voorjaar en de zomer wanneer de kans op besmetting het grootst is. Verwijder dagelijks de mest, ververs regelmatig het strooisel en zorg dat het hok goed geventileerd en droog blijft. Een stofbad met zand en fijne aarde moet altijd beschikbaar zijn, eventueel met een kleine hoeveelheid diatomeeënaarde erdoorheen, mits je die niet laat stuiven.

Goede voeding houdt de weerstand op peil, met kwalitatief kippenvoer aangevuld met groenvoer en af en toe een eiwitrijke snack. Houd nieuwe kippen minimaal twee weken in quarantaine en controleer ze eerst op parasieten voordat je ze samenvoegt met de rest van de toom, en beperk waar mogelijk het contact met muizen, ratten en wilde vogels, bijvoorbeeld met afsluitbare voederbakken en door gemorst voer snel op te ruimen. En let, zoals hierboven beschreven, extra op de kippen die al iets zwakker zijn, want die lopen nu eenmaal het grootste risico.

En blijf je kippen herhaaldelijk en altijd controleren.

Veelgestelde vragen over veerluis en kopluis

Wat is het verschil tussen bloedluis en veerluis?

Bloedluis is eigenlijk een mijt en geen echte luis. Ze leeft niet permanent op de kip maar verstopt zich overdag in kieren van het hok en zuigt ’s nachts actief bloed. Veerluis en kopluis leven wél permanent op de kip zelf en voeden zich vooral met verenmateriaal en huidschilfers.

• Lees in mijn artikel over bloedluis precies hoe je die twee uit elkaar houdt en wat er dan wel werkt.

Zuigen veerluizen bloed bij kippen?

Nee, veerluis leeft vooral van verenmateriaal en huidschilfers.

Is diatomeeënaarde veilig voor kippen?

Ja, food-grade diatomeeënaarde is veilig zolang je het niet laat stuiven en de kip het niet inademt. Breng het buiten of in een goed geventileerde ruimte aan en gebruik het niet in overvloed.

Hoe lang overleven veerluis en kopluis zonder gastheer?

Zonder een kip als gastheer overleven deze luizen meestal maar ongeveer een week. Ze zijn volledig afhankelijk van de kip voor voedsel en voortplanting.

Moet je bij veerluis het hele hok behandelen of alleen de kip?

De kip zelf heeft de meeste aandacht nodig, omdat veerluis en kopluis niet buiten de gastheer kunnen overleven. Een grondige reiniging van het hok met heet water en vers strooisel is wel verstandig om eitjes en achtergebleven veren te verwijderen.

Bronnen
Merck Veterinary Manual – Lice of Poultry & Mites of Poultry
PoultryDVM – Menacanthus stramineus & Cuclotogaster heterographus
The Veterinary Nurse – Common Poultry Parasites of Backyard Hens
University of California Riverside – Housing and dustbathing effects on northern fowl mites and chicken body lice
University of British Columbia, Avian Research Centre – Effect of diatomaceous earth on parasite load, egg production and egg quality of free-range organic laying hens

Ik ben geen dierenarts. Alles wat je hier leest is gebaseerd op mijn eigen ervaring met kippen en op internationale wetenschappelijke bronnen. Twijfel je over de gezondheid van je kip of houdt een klacht aan, neem dan altijd contact op met een dierenarts.