Marek bij kippen: symptomen, besmetting en preventie
Wat is Marek bij kippen en hoe gevaarlijk is het? Marek is een herpesvirus dat verlamming, tumoren en blindheid veroorzaakt. Het verspreidt zich via stofdeeltjes en veren, blijft maanden tot jaren besmettelijk in je hok en is niet te genezen. Een besmette kip draagt het virus levenslang en kan het ongemerkt doorgeven aan andere kippen. Vaccinatie helpt tegen ziekte maar niet tegen besmetting.
Hoe werkt het Marek-virus?
Het virus bevindt zich in de verenfollikels van besmette kippen. Elke keer dat een kip zich poetst, een veer verliest of een stofbad neemt, komen er microscopisch kleine virusdeeltjes vrij. Deze deeltjes kunnen een hele lange tijd aanwezig blijven in het hok, tussen het stro, op oppervlakken en in stofdeeltjes. Het inademen van deze besmette stofdeeltjes is al voldoende om een andere kip te besmetten.
Een kip die besmet raakt, draagt het virus voor altijd. Maar niet elke besmette kip wordt ook ziek. Sommige kippen lopen er hun hele leven mee rond zonder ooit klachten te krijgen. Ze zien er kerngezond uit. Toch geven ze het virus door aan andere kippen die er wél ziek van worden.
Wat het zo lastig maakt: je ziet het niet aan de buitenkant. Je weet pas dat Marek in je toom zit als er een kip ziek wordt. Of als je laat testen.
Welke vormen van Marek zijn er?
Marek laat zich op verschillende manieren zien. Soms zie je maar één vorm, soms lopen ze door elkaar.
Kippen die verlammingsverschijnselen krijgen
Dit is de vorm die de meeste kippenhouders kennen. Je kip zakt door haar poten, loopt scheef of zit in een rare spagaat op de grond: één poot naar voren, één naar achter. Sommige kippen krijgen een kromme nek of kunnen hun vleugels niet meer optillen.
Het begint vaak met een beetje wiebelen/hinken en binnen een paar dagen kan een kip helemaal niet meer lopen. Dat gaat snel.
Deze vorm komt het meest voor bij kippen tussen de 8 en 24 weken oud, maar kan ook op latere leeftijd nog optreden.
Wat doet Marek met de ogen?
Het virus kan in de ogen terechtkomen. Je ziet dan dat het gekleurde deel van het oog (de iris) grijs of blauw wordt. De pupillen worden ongelijk van grootte en onregelmatig van vorm. Je kip ziet steeds slechter tot ze uiteindelijk blind wordt. Bij deze vorm is de sterfte over het algemeen lager dan bij de andere vormen.
Het kan zo zijn dat er maar 1 oog ipv 2 word aangepast zoals je hier ook ziet.
Tumoren die kippen krijgen inwendig en soms uitwendig
Dit is de stille vorm. Er groeien tumoren in organen zoals lever, hart, longen of eierstokken. Van buitenaf zie je alleen dat je kip dunner wordt, minder eet en steeds stiller wordt. Soms gaat een kip plotseling dood zonder dat je iets hebt gemerkt. Dit is verder niet te zien, ook door pluimveeartsen vaak niet. Sectie kan soms uitsluitsel geven.
Atypische klachten: kippen die blijven kwakkelen
Niet elke kip met Marek laat duidelijke symptomen zien. Soms zijn de klachten veel vager en lastiger te plaatsen. Denk aan kippen die gewoon niet lekker in hun vel zitten. Ze blijven kwakkelen, worden nooit echt beter maar ook niet echt slechter. Ze zijn vaker ziek dan andere kippen in dezelfde toom, herstellen trager en blijven achter in conditie.
Je verliest soms kippen in je toom zonder dat je snapt waarom. Dat zijn precies de signalen waarbij je aan Marek mag denken.
Zelf heb ik anderhalf jaar gekwakkeld met mijn eigen kippen. Ze bleven op en afgaand coccidiose houden. Plotselinge ziekte of uitval, draainek. Maar nooit last van uitval of verlamming. Wel aanhoudend veel kippen die ik verloor, soms “plotseling”, soms na een paar dagen ziekte waarvan ik er niet de vinger op kon leggen wat er aan de hand was. Waarbij mestonderzoek niets uitwees, de kip geen verschijnselen vertoonde, maar toch suf in een hoekje bleef zitten.
Coccidiose die niet weggaat: een opvallend patroon
Iets wat ik in de praktijk opvalt, en wat ik terug hoor van meerdere fokkers en klanten maar zoals je las ook bij mezelf: bij kippen die later positief bleken te testen op Marek, werd opvallend vaak coccidiose teruggevonden in het mestonderzoek. Steeds opnieuw, ondanks behandeling.
Je behandelt, het lijkt even beter, en een paar weken later is het weer terug. Terwijl je hok schoon is, je voer goed is en je alles doet wat je kunt. Ik hoor het regelmatig terug van klanten die uiteindelijk laten testen en dan positief blijken op Marek.
Dat wil niet zeggen dat elke kip met terugkerende coccidiose automatisch Marek heeft. Coccidiose kan ook terugkomen door een vochtige bodem, resistentie tegen het middel of te weinig ruimte. Maar als het patroon zich blijft herhalen terwijl je alles goed doet, is het verstandig om Marek als mogelijke oorzaak mee te nemen. Lees hier meer over
Terugkerende klachten: wanneer zit Marek erachter?
Marek onderdrukt het immuunsysteem. Het virus tast de afweercellen aan, waardoor een kip vatbaarder wordt voor allerlei andere ziektes. Als je kip steeds weer last heeft van dezelfde klachten ondanks goede verzorging en behandeling, dan kan Marek daar een rol in spelen.
Maar hier zit de nuance: dezelfde klachten kunnen net zo goed andere oorzaken hebben. Het verschil zit hem in het patroon. Als een kip ondanks goede huisvesting, goede voeding en de juiste behandelingen steeds opnieuw ziek wordt, is het verstandig om Marek als mogelijke onderliggende oorzaak te overwegen en eens te testen.
Waarom zijn jonge kippen extra kwetsbaar?
Jonge kippen hebben nog geen sterke weerstand. Hun lichaam is nog niet klaar om het virus te bestrijden. Het grootste risico loopt een kip tot aan volwassenheid. Ik weet dat er overal leeftijden worden genoemd, ik wil mezelf daarin niet wagen. Kippen die bv een slechte start hebben gehad zal de weerstand lager van zijn, jonge kippen die net verhuist zijn en stress hebben en daardoor kwetsbaarder zijn qua weerstand zullen makkelijker ziekte oppikken zullen misschien eerst wat moeten bijtrekken voordat ze minder vatbaar zijn.
De kans na volwassenheid op ziekte is kleiner, maar hij verdwijnt niet.
Stress en slechte voeding maken jonge kippen extra kwetsbaar. Hoe sterker het immuunsysteem, hoe beter een kuiken het virus kan onderdrukken.
Lees hier meer:
Kunnen volwassen kippen ook nog Marek krijgen?
Ja. Dit is iets wat veel kippenhouders niet weten. Zodra kippen volwassen zijn daalt het risico flink, maar besmetting blijft wel mogelijk. Volwassen kippen worden er meestal niet meer ziek van, maar ze worden wel drager. Ze lopen rond met het virus zonder klachten en geven het door aan jongere of ongevaccineerde kippen. Daarom is het belangrijk om ook bij oudere kippen alert te blijven.
Hoe verspreidt Marek zich?
Marek is een herpesvirus dat kippen besmet via stof en huidschilfers van veren. Dit stof blijft in een hok heel lang aanwezig, soms maanden of langer. Alleen al het inademen van zulke deeltjes is voldoende voor besmetting. Dat kan dus echt heel snel gebeuren.
Eenmaal besmet blijft een kip levenslang drager. Dat betekent dat ook kippen die nooit ziek lijken toch virus kunnen uitscheiden via hun veren. Het verraderlijke hieraan is dat ogenschijnlijk gezonde dieren het virus ongemerkt kunnen doorgeven aan andere, niet-immune kippen.
Je laarzen kunnen virusdeeltjes van het ene hok naar het andere brengen. Je kleding ook. Wind kan de deeltjes kilometers meevoeren. Je kippen kunnen dus feitelijk zelfs besmet worden door de kippen van je buren ook al hebben ze niet direct contact. En dit zeg ik niet om iemand bang te maken, maar om bewustzijn te creëren.
Wat niet gebeurt: het virus gaat niet via water, niet via voer, niet via eieren of vlees. Je kunt zonder zorgen eieren eten van een kip die Marek draagt. Het virus is ook niet gevaarlijk voor mensen, honden of katten.
Hoe ontwikkelt het virus zich in je kip?
Het verloop verschilt per kip. In de eerste weken na besmetting ontstaat er microscopische schade in zenuwen of organen, op dat moment nog niet zichtbaar van buitenaf. Vanaf dag 10 tot 14 begint een kip virusdeeltjes uit te scheiden via haar veren. Zichtbare klachten kunnen daarna nog weken tot maanden op zich laten wachten. In de praktijk zie je vaak problemen vaak tussen week 8 en 24, maar soms ook pas op latere leeftijd.
Als ik kijk naar mijn eigen kippen heb ik zeker een uitval van 50% gehad op kuikens met Marek achteraf, en de andere helft is inmiddels alweer ruim twee en half jaar oud en zijn wel besmet, ,maar ogen heel fit en stabiel.
Omdat besmette kippen het virus hun hele leven bij zich dragen, kan het altijd opnieuw actief worden. Vooral op momenten dat de weerstand laag is: tijdens de rui, in de winter of bij ziekte. Daarom is het goed om rond die tijd ook alert te blijven en evt ondersteuning te bieden zodat er een mooi evenwicht in de weerstand ontstaat.
Lees hier meer:
Helpt vaccinatie tegen Marek?
Ja, maar niet op de manier die veel mensen denken.
Het vaccin zorgt ervoor dat je kip niet ziek wordt van Marek. Geen verlamming, geen tumoren, geen blindheid. Dat is het goede nieuws.
Maar het vaccin voorkomt niet dat je kip het virus oppikt. Een gevaccineerde kip kan nog steeds besmet raken, drager worden en het virus doorgeven aan andere kippen. Ze wordt er zelf alleen niet ziek van. Het vaccin moet op de eerste levensdag gegeven worden. Later heeft geen zin meer.
Worden nieuwe Marek-stammen sterker?
Ja, en dit is zorgwekkend. Onderzoekers zien dat het virus de afgelopen jaren steeds agressiever wordt. Bepaalde nieuwe stammen kunnen door de bescherming van gangbare vaccins heenbreken. In recente studies bleken vaccins tegen deze zogenaamde hypervirulente stammen nog maar 30 tot 50 procent effectief. Dit betekent niet dat vaccineren geen zin heeft, het beschermt nog steeds de meeste kippen, maar het laat zien dat het virus sneller verandert dan we dachten.
De discussie die niemand hardop voert
Rond Marek hangt in de hobbywereld nog altijd een zekere stilte. Ik ken meerdere fokkers die enten tegen Marek, maar over de reden wordt vaak weinig gezegd. Dat is begrijpelijk, want een eerdere besmetting kan invloed hebben op hoe kopers naar een fokker kijken.
Toch zegt een Marek-besmetting weinig over de kwaliteit van een fokker. Het virus verspreidt zich via de lucht en kan zelfs bij de meest zorgvuldige fokker terechtkomen. De vraag is daarom niet óf iemand ermee te maken krijgt, maar hoe ermee wordt omgegaan.
Steeds meer fokkers kiezen ervoor om te enten, vooral bij gevoelige rassen zoals Silkies / zijdehoendersen diverse andere rassen. Daarbij is het belangrijk om te weten dat een vaccin kippen beschermt tegen ziekte, maar niet tegen besmetting. Een gevaccineerde kip kan dus nog steeds drager zijn van het veldvirus zonder zelf ziek te worden.
Juist daarom vind ik openheid belangrijk. Niet omdat iemand zich voor Marek zou moeten schamen, want het virus komt waarschijnlijk veel vaker voor dan veel mensen denken, maar omdat een koper recht heeft op eerlijke informatie. Zeker wanneer nieuwe dieren worden samengevoegd met een bestaande, niet-gevaccineerde toom. Een eerdere besmetting of vaccinatiebeleid maakt een fokker niet slechter, maar het is wel informatie waarmee een koper een bewuste keuze kan maken.
Daarbij speelt ook de praktische kant mee. Sommige vaccins zijn relatief eenvoudig verkrijgbaar, terwijl de vaccins met de breedste bescherming vaak speciale opslag en veterinaire begeleiding vereisen.
Wil je meer lezen over de entingsdiscussie, welke vaccins er zijn, hoe ze werken en wat de voor en tegens zijn van wel of niet enten? Dat behandel ik uitgebreid in een apart artikel:
Mag je gevaccineerde en ongevaccineerde kippen bij elkaar zetten?
Hier bestaat veel verwarring over. Veel kippenhouders denken dat ongevaccineerde kippen ziek worden van het vaccin. Dat klopt niet. Het vaccinvirus is onschuldig.
Het probleem zit hem in het veldvirus. Als een gevaccineerde kip het echte Marek-virus draagt zonder er zelf ziek van te zijn, kan ze dat doorgeven aan ongevaccineerde kippen. En die kunnen er wél ziek van worden.
In een toom zonder Marek kun je gevaccineerde en ongevaccineerde kippen prima bij elkaar zetten. Is Marek al aanwezig in je toom? Dan is mengen riskant voor de ongevaccineerde kippen. Je zou dan in overweging kunnen nemen om ze pas later bij elkaar te voegen als ze ouder zijn en meer weerbaarder, al blijft er een risico al is die een stuk minder en blijft het feit ook dat niet alle kippen er ziek van worden.
Waar let je op bij het kopen van nieuwe kippen?
Vraag altijd of de kippen gevaccineerd zijn tegen Marek. En zo ja: op welke dag. Het vaccin moet op dag 1 gegeven zijn, anders werkt het niet goed.
Ongevaccineerde kippen kopen hoeft geen probleem te zijn, zolang jouw toom vrij is van Marek. Maar als het virus al in je hok zit, lopen ongevaccineerde nieuwkomers extra risico. Introduceer nieuwe kippen bij voorkeur pas als ze volwassen zijn. Minder kans op ziekte, maar nooit nul.
Hoe kun je je kippen laten testen op Marek?
Wil je zekerheid? Dan is een PCR-test Marek de betrouwbaarste manier. Je neemt zelf een veermonster van je kip en stuurt dat in naar een laboratorium. Simpel, snel en goedkoper dan veel mensen denken.
PCR-test via de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) (kosten zo rond de 80 euro)
Veelgestelde vragen over Marek
Hoe lang blijft het Marek-virus besmettelijk in mijn hok?
Maanden tot jaren. Het virus zit in stofdeeltjes en huidschilfers die overal terechtkomen. Zelfs in een hok dat er schoon uitziet kan het virus nog aanwezig zijn. Grondig ontsmetten helpt om het te verminderen, maar helemaal weg krijg je het niet.
Kunnen kippen herstellen van Marek?
Nee. Een kip die ziek is geworden van Marek herstelt niet. Sommige kippen met milde klachten leven nog een tijdje door, maar echte genezing bestaat niet.
Is vaccinatie verplicht in Nederland?
Nee. Vaccinatie tegen Marek is in Nederland niet verplicht en bij hobbyhouders geen standaard. Het is wel verstandig om er bij aankoop van kuikens naar te vragen.
Kan ik mijn kippen laten testen op Marek?
Ja. Via een PCR-test kun je laten vaststellen of het virus aanwezig is. Dit kan via mijn webshop, via de Gezondheidsdienst voor Dieren, of via internationale laboratoria zoals Iberogen (Spanje) en BeFlügelt Plus (Duitsland)
Is Marek gevaarlijk voor mensen?
Nee. Marek is alleen een kippenziekte. Het is niet besmettelijk voor mensen, honden, katten of andere huisdieren. Eieren en vlees van kippen met Marek zijn veilig om te eten.
Zijn bepaalde kippenrassen gevoeliger voor Marek?
Ja. Lichte rassen die veel eieren leggen zoals Leghorns zijn gevoeliger. Ook Silkies en bepaalde Belgische rassen zoals Watermaalse Baardkrielen en d’Anvers zijn vatbaarder. Zwaardere vleesrassen zijn over het algemeen minder gevoelig. Rasresistentie vervangt vaccinatie niet: zelfs stevige rassen kunnen ziek worden van agressieve stammen.
Wat doe ik als mijn kip verlammingsverschijnselen heeft?
Zet de kip apart. Zorg voor schoon water en voer op een plek die ze kan bereiken. Bel een dierenarts. Verlamming kan ook andere oorzaken hebben zoals een vitamine-B-tekort, dus het is belangrijk om dat uit te sluiten.
Kunnen terugkerende klachten zoals coccidiose wijzen op Marek?
Dat kan, maar het hoeft niet. Marek onderdrukt de afweer, waardoor een kip vatbaarder wordt voor andere ziektes. Als klachten steeds terugkomen ondanks goede verzorging en behandeling, is het verstandig om Marek als mogelijke oorzaak mee te nemen. Maar er zijn altijd ook andere verklaringen mogelijk.
Lees meer over
Geraadpleegde bronnen
- Merck Veterinary Manual (2025) – Marek’s Disease in Poultry
- Nature Reviews Microbiology (2024-2025) – Marek’s Disease Virus: From Miasma to Model
- Scientific Reports (2023) – The Immune Cell Landscape of MD-Resistant and Susceptible Chickens (Warren et al.)
- Scientific Reports (2025) – Genetic Variation Associated with Marek’s Disease Resistance in White Leghorn Chickens (Dadousis et al.)
- Viruses (2023) – Emerging Hypervirulent Marek’s Disease Virus Variants Significantly Overcome Protection Conferred by Commercial Vaccines (Liu et al.)
- University of Delaware (2025) – Cancer-causing Gene Mutations in Chickens (Parcells et al.)
- Penn State Extension – Marek’s Disease in Chickens
- University of Maryland Extension – Recognizing and Preventing Marek’s Disease in Small Flocks
- USDA ARS Avian Disease & Oncology Laboratory
- American Poultry Association – Marek’s Disease Vaccination
- NADIS UK – Control of Marek’s Disease and Other Tumours
- Freie Universität Berlin – Latest Insights into MDV Pathogenesis and Tumorigenesis (Bertzbach et al., 2020)
Ik ben geen dierenarts. Alles wat je leest is gebaseerd op mijn eigen ervaring en kennis als kippenhouder met meer dan 20 jaar ervaring, aangevuld met internationale wetenschappelijke bronnen. Twijfel je over de gezondheid van je kippen? Raadpleeg altijd een dierenarts.